اخبار

مهندسی صدا چیست؟

مهندسان صدا نقش مهمی در تولید موسیقی ایفا می کنند. در واقع شغل مهندسی صدا (Audio Engineering) جنبه های مختلف حوزه موسیقی از ضبط صدای زنده گرفته تا میکس آهنگهای ضبط شده و بررسی جنبه های فنی تجهیزات صوتی را در بر میگیرد. کلاس آموزش آواز سنتی در تهران

مهندسی صدا چیست؟

مهندسی صدا در واقع مهارت دستیابی به جنبه های فنی تقویت صدا، ضبط صدا، میکس پس از تولید و مسترینگ است. افرادی که در زمینه مهندسی صدا مشغول به کار هستند با عناوینی مثل مهندس صدا، مهندس ضبط و یا مهندس استودیو شناخته می شوند. بعضی از مهندسان صدا کارهای تخصصی انجام می دهند؛ به عنوان مثال، کار مهندسان صدای اجرای زنده تقویت صدا هنگام اجراهای زنده است. بقیه مهندسان صدا در زمینه های عمومی تری فعالیت می کنند؛ ولی به هر حال مهندسی صدا تمام ابعاد و جنبه های موسیقی را تحت تاثیر قرار می دهد.
آموزش آواز آنلاین
مهندس صدا چه فرقی با تهیه کننده موسیقی دارد؟

نقش مهندسان صدا با نقش تهیه کنندگان موسیقی که وظیفه هدایت و مدیریت مراحل ساخت و ضبط آهنگ یا صدا را به عهده دارند، تا حدودی فرق می کند. یک مهندس صدا می تواند تولید کننده یا همان تهیه کننده هم باشد؛ اما کار اصلی او تسلط روی اصول اولیه تولید صدا است.

در ادامه به ویژگیهای یک مهندس صدا اشاره می کنیم:

1- تسلط روی فناوری صدا: برای اینکه یک مهندس صدا شوید باید دانش فنی کار با کنسول های ضبط آنالوگ، ایستگاه های کاری صوتی دیجیتال (DAW) مثل Pro Tools and Logic، MIDI و سایر اشکال فناوری ضبط صدا را داشته باشید. آهنگساز و تنظیم کننده در اصفهان
2- صدا و آکوستیک: برای ضبط صدا با کیفیت بالا، به دانش آکوستیک (acoustics)، شناخت ابزار تقویت صدا (میکروفون و بلندگو)، اتاق های عایق صدا، و پردازش سیگنال نیاز است.

3- شناخت آلات موسیقی: مهندسی صدا چیزی فراتر از فناوری های مربوط به صدا و صوت است و برای انجام آن شما باید از خصوصیات و ویژگیهای صوتی آلات موسیقی از جمله فرکانس‌های اصلی، ویژگی‌های صدا و بهترین روشهای تقویت صدای آنها آگاهی کامل داشته باشید.

5 تخصص مهم در مهندسی صدا

در دنیای مهندسی صدا، 5 نقش تخصصی وجود دارد: مهندس ضبط، مهندس میکس، مهندس مسترینگ، مهندس صدای زنده و مهندس صدای چند رسانه ای. هر کدام از اینها، نقش خاصی در صنعت موسیقی ایفا می کنند و رسیدن به هر کدامشان ویژگیها و مهارتهای خاصی را می طلبد.

در ادامه هر یک از این تخصص ها را با هم بررسی می کنیم:

1- مهندس ضبط (Recording engineer): برای تبدیل شدن به یک مهندس ضبط، سه راه اصلی وجود دارد. یکی از آنها یادگیری ضبط استودیویی و تسلط روی مهارتهایی مثل نظارت بر میزان صدا، یکسان سازی صدا و کار با میکس باند است. راه دیگر این است که چند وقتی به عنوان دستیار مهندس صدا کار کنید تا با تجربه شوید. علاوه بر این می توانید در دوره های آموزشی مربوط به مهندسی ضبط در آموزشگاهها شرکت و مهارتهایتان را تقویت کنید.

2- مهندس میکس (Mixing engineer): مهندسان میکس بعد از اینکه کار ضبط های اولیه به پایان رسید وارد فرایند تولید صدا یا موسیقی می شوند. وظیفه این دسته از مهندسین صدا ساخت یک ترکیب صوتی متعادل با استفاده از ایستگاههای کاری صوتی دیجیتال مثل Pro Tools، Logic یا Ableton است. مسیر تبدیل شدن به یک مهندس میکس تخصصی درست مثل راهیست که باید برای مهندسی ضبط عمومی طی کنید.

برای رسیدن به این هدف می توانید وارد دانشگاه شوید و مدرک کارشناسی بگیرید یا اینکه خودتان در خانه شروع به تقویت مهارتهایتان کنید و کسب و کار مخصوص خودتان را راه بیندازید. با این کار می توانید با تولید کنندگان حرفه ای هم آشنا بشوید و فرصت های شغلی مورد نظرتان را پیدا کنید.

3- مهندس مسترینگ (Mastering engineer): برای اینکه به یک مهندس مسترینگ تبدیل شوید باید از همان راهی بروید که مهندسان میکس طی می کنند؛ با این تفاوت که تمرکز مهندسی مسترینگ روی فرایند ضبط صدا است. به طور کلی مهندسی مسترینگ شامل متعادل سازی نهایی صدا، EQ و فشرده سازی مورد نیاز برای تکمیل فرایند ضبط صدا است. اگر کار بررسی نهایی کیفیت صدای یک ضبط برایتان جالب و جذاب است، پس تخصص مهندسی مسترینگ مناسب شماست.

4- مهندس صدای اجرای زنده (Live sound engineer): برای اینکه به عنوان یک مهندس صدای اجرای زنده مشغول به کار شوید باید در مکانهایی که اجرای زنده دارند کار کنید و نحوه عملکرد سیستم های صوتی آنها را یاد بگیرید. در ابتدای این مسیر می توانید مدتی به عنوان دستیار تکنسین صدا کار کنید و با تنظیم پایه های میکروفون، اتصال بلندگوهای مانیتور و مواردی از این قبیل شروع کنید. طی این مدت سعی کنید از متخصصین این رشته موارد مهم و مفید را یاد بگیرید و تجربه کسب کنید. به این ترتیب با زیر و بم مهندسی صدای اجرای زنده آشنا می شوید و اعتماد بنفستان هم برای کار به عنوان مهندس اصلی در اجراهای زنده مثل کنسرتها و رویدادهای ورزشی بالا می رود.

5- مهندس صدای چندرسانه ای (Multimedia sound engineer): کار مهندسان صدای چند رسانه ای این است که انواع و اقسام صداها از موسیقی گرفته تا دیالوگ و جلوه های صوتی را با هم ترکیب کنند.

زمینه فعالیت این نوع مهندسی صدا در فیلمهای سینمایی، تلویزیون، تئاتر زنده و بازی‌های ویدیویی است؛ یعنی جاهایی که صداهای مختلف در هم تلفیق می شوند. برقراری ارتباط با کارگردانان و طراحان فیلم و سریال به شما کمک می کند تا مسیر تبدیل شدن به یک مهندس صدای چند رسانه ای را راحتتر طی کنید، چون این افراد نیاز به استخدام مهندسان صدا و طراحان صدا دارند ولی ممکن است با افراد مستعد و متخصص این زمینه آشنایی نداشته باشند.

آیا مدرک مهندسی صدا وجود دارد؟

بله، خیلی از دانشگاهها و همینطور آموزشگاههای مختلف وجود دارند که به فارغ التحصیلان دوره مهندسی صدا مدرک اعطا می کنند. برخی از موسسات آموزشی به طور مستقیم روی آموزش مهندسی صدای استودیویی و اجرای زنده تمرکز می کنند. بعضی دیگر نیز دوره های تولید و مهندسی موسیقی ارائه می کنند که در آن دانشجویان ملزم به مطالعه روی تئوری موسیقی، آموزش حس شنوایی، هارمونی و آهنگسازی می شوند.

آموزشگاههای مهندسی صدای زیادی هم وجود دارد که به جای مدرک دانشگاهی به شما گواهینامه های معتبر اعطا می کنند. با اینکه این گواهینامه ها فقط در صنعت موسیقی ارزش دارند و برای سایر رشته های کاری اعتبار ندارند؛ اما در عوض در چنین آموزشگاههایی کار را به صورت عملی یاد می گیرید و تجربه عملی اولویت شما خواهد بود.

این امکان وجود دارد که حتی بدون مدرک لیسانس مهندسی صدا بتوانید در این رشته به موفقیتهای بزرگ دست پیدا کنید. چیزی که مهم است تلاش، پشتکار و اراده خود شماست. اگر مصمم هستید که به یک مهندس صدا تبدیل شوید و دلتان نمی خواهد به دانشگاه بروید؛ بهترین کار این است که در آموزشگاههای تخصصی ثبت نام کنید یا زیر نظر متخصصین این حرفه به کارآموزی مشغول شوید. هر مسیری را که انتخاب کردید، ما برایتان آرزو می کنیم که به بهترین موفقیتها دست پیدا کنید.

تفاوت پلی بک با ضبط صدا در چیست؟

بخش مهمی از صدای ضبط شده، حجم یا Volume است. هنگام ضبط صدا، توجه به تفاوت حجم و رسایی صدای در حال ضبط و صدای پلی بک بسیار با اهمیت است. این دو سطح حجم دقیقا چه هستند؟ چه تاثیری روی صدای ضبط شده دارند؟ آن ادامه بررسی خواهیم کرد! کلاس آموزش آواز در تهران

حجم ضبط چیست؟

حجم صدای در حال ضبط یا recording volume دامنه صدایی است که فرد برای ضبط صدا بر اساس آن عمل می کند. برای درک بهتر زمانی را به یاد بیاورید که می‌خواهید صدایی را روی کامپیوتر تان ضبط کنید. شما می توانید میزان حجمی صدایی که می خواهید ثبت کنید را در نوار ابزار Mixer انتخاب کنید.
بهترین آموزشگاه در اصفهان
هر سیستم عامل کامپیوتری این قابلیت را دارد . که معمولا با نماد میکروفون نمایش داده شده است.

حجم صدای در حال ضبط یک نوار لغزنده یا اسلایدر مخصوص دارد . شما باید سطح صدای جمع شونده را در این نوار لغزنده تنظیم کنید.

این نوار لغزنده می تواند سطح صدای دستگاه ضبط که می تواند سطح صدای بلند ورودی یا سطح صدای کم ورودی باشد را کنترل کند.

حجم صدای پلی بک چه قدر است؟

حجم صدای پلی بک یا Playback volume ابزاری است که به شما کمک می کند تا حجم صدای پلی بک را کنترل کنید. این قابلیت، مستقیما بلندی صدایی که قبلا ضبط کرده اید و در حال حاضر در خروجی پخش می شود را تنظیم می کند. آهنگساز و تنظیم کننده در اصفهان

هر کامپیوتر یا دستگاه پخش صوتی الکترونیکی یک گزینه برای حجم صدای پلی بک دارد. با این که آن ها طرح های مختلفی دارند، اما هدف اصلی شان تنظیم میزان صدای منتشر شده است.

نوار لغزنده مخصوص حجم صدای پلی بک ، نمادی مخصوص همین کار دارد. می توانید بلندی صدای در حال پخش را از طریق این نوار لغزنده کنترل کنید. معمولا هم نماد آن یک بلندگوی پخش صدا است.

با این حال، شما باید یک چیز را درک کنید. نوار لغزنده حجم صدای پلی بک نمی تواند روی میزان میکس کردن صدا تأثیر بگذارد. بنابراین روی سطح صدای خروجی هم تاثیری ندارد.

هنگامی که صدا را در ریه ساخته و پرداخته می کنید ، این نوار لغزنده پلی بک تاثیرش را از دست می دهد و به هیچ وجه نمی تواند موثر باشد.

حجم صدای ضبط یا پلی بک،کدام یک مهم تر است؟

پاسخ به این سوال دشوار است. هر دوی این ها برای یک آهنگ صوتی ضبط شده اهمیت دارند . با این حال، حجم صدای ضبط کمی حساس و مهم تر خواهد بود.

برای روشن تر شدن این موضوع ، بیایید با هم این دو را تحلیل کنیم!

1-اهمیت حجم صدای ضبط

ضبط زمانی انجام می شود که ورودی صوتی داشته باشیم. این که صدا کامل باشد یا نه، بستگی به نحوه ضبط صدای اصلی دارد.

اولین مرحله ضبط صدا بسیار مهم است و مستقیما روی خروجی صدا تأثیر می گذارد.

اگر صدای ورودی مخدوش شود ، داشتن یک پلی بک عالی هم کار آسانی نخواهد بود.

علاوه بر این، زمانی که صدا بلند و واضح باشد ، صدای ضبط شده هم دقیق تر خواهد بود.

حجم صدای در حال ضبط هم مهم است و میزان بلندی یا پایین بودن صدای ضبط شده را مشخص می کند. در این مرحله باید صدا را به درستی تنظیم کنید.

اگر حجم صدای تان خیلی پایین باشد و ضبط کنید، صدای خروجی به سختی شنیده می شود. اما وقتی هم صدا خیلی بلند باشد ، صدا از شکل طبیعی اش خارج می شود.

2-اهمیت حجم صدای پلی بک

میزان صدای پلی بک تعیین می کند که شنوندگان موقع پخش صدای ضبط شده چه چیزی را بشنوند . این بخش است که نتیجه تمام تلاش هایی که قبلا انجام داده اید را نشان می دهد.

میزان صدای پلی بک روی سطح و یکنواختی یا Level صدای خروجی تأثیر نمی گذارد بلکه فقط بر میزان صدای خروجی تأثیر می گذارد. بنابراین هنگامی که خروجی تغییر می کند، باید سطح پلی بک را تنظیم کنید، نه میزان صدای آن را.

میزان یک نواختی پلی بک فقط بلندی و پایین بودن صدای خروجی را تعیین می کند . اگر صدا کم باشد، صدا خفیف خواهد بود. اگر صدا زیاد باشد، صدا بلندتر می شود.

به طور خلاصه، اثر حجم صدای پلی بک بر روی صدا فقط مانع از بلندی صدا خواهد شد و هیچ تاثیر اضافی بر روی آن نمی گذارد.

چه طور حجم صدای ضبط و پلی بک را به درستی تنظیم کنیم؟

معمولا حجم صدای در حال ضبط یا پلی بک را از طریق لغزنده های مخصوص هر کدام تنظیم می کنیم. با این حال، این کار به تنظیم صدای درست برای هر خروجی یا ورودی کمکی نمی کند.

اگر برای ضبط به سطح صدایی با دقت بالایی نیاز باشد، باید آن را با دقت تنظیم کنیم . اما اسلایدر های نوار ابزار ارقام دقیقی ندارند. این مسئله تنظیم سطح صدا بر اساس مقدار مورد نظرتان را بسیار دشوار می کند.

اما نگران نباشید! ما یک راه حل برای تان داریم.

روی نوار لغزنده حجم صدا پلی بک یا نوار لغزنده ضبط دو بار کلیک کنید. در این مرحله، یک پنجره انتشار یا Release window ظاهر می شود.

با وارد کردن یک عدد در کادر بالا می توانید میزان حجم صدا را با بیشترین دقت تغییر دهید . چند مونتاژ کننده های میانبر هم وجود دارند که کمک می کنند این دو پنجره ابزار سریع تر ظاهر شوند.

سوالات متداول

1- اگر صدای ورودی ام هیچ وقت شکل طبیعی نداشته باشد ، چه کار باید بکنم؟

بهتر است روی حجم صدای ضبط دو بار کلیک کنید . سطح صدای ضبط شما ممکن است خیلی بالا باشد. لغزنده ضبط صدا را پایین بکشید تا صدا به شکل طبیعی اش در بیاید.

2-اگر صدای پلی بک کمتر از صدای ضبط باشد، چه کار باید بکنم؟

افراد زیادی هستند که مشکل شما را دارند. یک ترفند ساده برای انجام این کار این است که تیک گزینه Independent Monitoring Level را بردارید.

برای این کار باید ابتدا به Preferences و Audio بروید ، سپس تیک “Independent Monitoring Level” را بردارید. پس از اتمام کار ، برگردید و صدای ضبط شده و پلی بک تان را بررسی کنید.

3- من تازه با Audacity کار می کنم. آیا گزینه ای برای کنترل چرخش یا تعادل صدا برای دستگاه های پلی بک وجود دارد؟

تا آنجا که می دانیم در Audacity هیچ گزینه ای برای کنترل چرخش یا تعادلی برای دستگاه های پلی بک وجود ندارد. اما اگر می‌خواهید تعادل صدا را تنظیم یا کنترل کنید ، پس از راه‌ اندازی Audacity از کنترل ‌های سیستم صوتی استفاده کنید.

در موسیقی سنتی ایرانی از چه سازهای خاصی استفاده می‌شود؟

موسیقی در طول قرن‌ها و هزاره‌ها با تاثیرات عمیقش بر روح انسان‌ها همواره مورد توجه بوده و جایگاهی ویژه داشته است و پر بیراه نیست که موسیقی را در بین هنرهای هفتگانه، هنر اول خوانده‌اند. از نواهای سحرآمیز پرندگان و عناصر طبیعت گرفته تا موسیقی سنتی نابی که یک آهنگساز آن‌را از عمق جان و دل خود روانه‌ صفحات کاغذی دفتر نُت می‌کند؛ همه جلوه‌های بی‌شماری از قدرت هنر موسیقی است. همین قدرت بی‌همتای او باعث شده است که حکومت‌ها و قدرت‌مردان در دوره‌های مختلف تاریخی؛ با وجود تلاش‌های بسیار، هرگز موفق به ساکت کردن صدای والای هنر موسیقی نشوند. بهترین کلاس آواز در تهران
 
هنر موسیقی و انواع آن در ایران

در هنر موسیقی مانند دیگر هنرها، ژانرها و انواع متفاوتی از آن وجود دارد و در همه‌ فرهنگ‌ها و ملل، همچون کشور ما ایران، انواع خاصی از موسیقی سراغ داریم که مختص ویژگی‌های همان مرز و بوم است. به‌طور مثال موسیقی سنتی یکی از گسترده‌ترین انواع موسیقی موجود در ایران است.

سازهایی که استفاده می‌شود، کارگان اجرایی و قطعات موسیقیایی، زبان ترانه‌ها و تصنیف‌ها و مدل مخصوص آوازخوانی ازجمله شاخصه‌های متعددی است که مختصات و نوع یک موسیقی را تعیین می‌کند. آموزشگاه خوانندگی در اصفهان
 
ایران و موسیقی نواحی

موسیقی و نوا‌ها نیز همچون هنرهای دیگر رنگ نابودی به خود می‌بینند و گاهی منقرض می‌شوند اما خوشبختانه هنوز در چهار گوشه ایران شاهد حیات پربار موسیقی نواحی هستیم. موسیقی ترکی، کردی، لری، بختیاری، خراسانی، شمالی، جنوبی و… همه جزو انواع موسیقی ایران محسوب می‌شوند.

رگه‌های برجسته‌ای از موسیقی نواحی ایران در تار و پود موسیقی سنتی نهفته شده است و همین دلیل، اسطوره‌های موسیقی سنتی ایرانی همیشه برآنند تا با رغبت و علاقه رنگ‌های بی‌نظیر تازه‌ای از آن به بافت موسیقی خود ببخشند و باعث غنای هر چه بیشتر آن شوند.
 
شکل‌های اجرایی در موسیقی ایرانی

در موسیقی نواحی و موسیقی سنتی همیشه شکل‌های متنوعی از اجرای موسیقی وجود داشته است. اجرای موسیقی به‌طورکلی، بسته به مناسبت‌ها یا کارکرد اجرا ممکن بوده است که اشکال مختلفی به خود بگیرد. برای مثال در مناطق جنوبی ایران نوعی از مراسم به نام زار وجود داشته که موسیقی بخش جدایی‌ناپذیر آن است و در این مراسم گروه نوازندگان با خلوص بسیار با راهنمایی فردی که ماما زار یا بابا زار نام دارد و همراهی شنوندگان که نقش فعال خود را با همراهی ریتمیک مثل دست‌زدن یا حرکات بدن ایفا می‌کنند؛ برای شفابخشی فردی که مراسم برای او شکل گرفته است، در تلاش هستند.
کلاس آموزش آواز آنلاین
در بسیاری دیگر از مناطق مثل شمال و شمال غرب کشور، گروه‌های اجرای موسیقی سنتی یا نواحی در مراسم عروسی و شادی به اجرای موسیقی می‌پردازند و با موسیقی سنتی شاد مهمانان را به وجد می‌آورند. در موسیقی سنتی ایرانی ما فرم‌های مشخص‌تری برای اجرای موسیقی داریم. از انواع متداول اجرای موسیقی سنتی ایرانی می‌توانیم به تکنوازی، دو نوازی و گروه‌نوازی اشاره کرد. به جز تکنوازی که مختص اجرای سازهای ملودیک است؛ در بقیه اشکال، خواننده می‌تواند حضور داشته باشد.

در ادامه قصد داریم انواع سازهایی را که در اجرای موسیقی سنتی به‌کار می‌روند برای آشنایی بیشتر و دقیق‌تر شما معرفی کنیم.

سازهای زهی در موسیقی سنتی ایران

سازهای زهی به گروهی از سازها اطلاق می‌شود که عامل تولید صدا سیم باشد. حال بسته به اینکه سیم چگونه به ارتعاش درآید و ایجاد صدا کند، انواع مختلفی برای سازهای زهی در نظر می‌گیریم: سازهای زهی زخمه‌ای یا مضرابی مثل تار، سه‌تار، عود. سازهای زهی آرشه‌ای مثل کمانچه و قیچک و سازهای زهی کوبه‌ای مانند سنتور.

 
سازهای کوبه‌ای در موسیقی سنتی ایران

چه سازهایی در رده سازهای کوبه‌ای قرار می‌گیرند؟ سازهایی که از طریق کوبیدن، خراشیدن، یا ضربه زدن به ساز ایجاد صوت می‌کنند. سازهای کوبه‌ای به‌ندرت می‌توانند تولید اصوات ملودیک داشته باشند، بلکه بیشتر وظیفه همراهی ریتمیک و برجسته‌تر کردن ضرباهنگ قطعه موسیقیایی را به عهده دارند مثل تنبک، دایره، طبل، دف و… .

 
سازهای بادی در موسیقی سنتی ایران

در این گروه، سازمان تولید صدا در ساز بر اساس دمش هوا قرار گرفته است. در این سازها با ارتعاش هوا صدایی موسیقیایی تولید می‌شود مثل نی، نی‌انبان، بالان، سرنا و… .

 
معرفی انواع سازهای ایرانی

در اجراهای امروزی موسیقی ایرانی شاهد تنوع بالای استفاده از سازها هستیم. بسیاری از سازهای قدیمی نیز با انجام تغییرات و اصلاحات، توانسته‌اند بسیار قوی‌تر از قبل در گروه‌های اجرای موسیقی سنتی ایرانی حاضر شوند. در اینجا می‌توانید پرکاربردترین و بهترین سازهای موسیقی سنتی ایرانی را بشناسید.

تار

از سازهای اصلی مورد استفاده در موسیقی سنتی ساز تار است که برخی می‌گویند از زمان فارابی نیز متداول بوده و بعدتر به‌دست صفی‌الدین ارموی و دیگر اساتید بزرگ موسیقی سنتی ایرانی به شکوفایی بیشتری رسیده است.

تار یک ساز زهی مضرابی محسوب می‌شود. نوازندگان این ساز برای نواختن از وسیله‌ای به نام مضراب استفاده می‌کنند که از موم و قسمتی کوچک به جنس آلیاژ برنج ساخته شده است. امروزه 6 سیم دارد که به‌صورت دوتایی باهم کوک می‌شوند. گویا سیم ششم آن بنا بر روایاتی به‌دست غلامحسین درویش‌خان استاد مسلم موسیقی سنتی ایرانی در اواخر دوره قاجاریه به ساز تار افزوده شده است.

استاد محمدرضا لطفی با همراهی استاد محمدرضا شجریان دوران موسیقیایی طلایی در موسیقی سنتی به‌جا گذاشته‌اند که در ذهن و روان همه‌ موسیقی‌دوستان ثبت شده است. از دیگر اساتید معاصر تارنوازی می‌توان استاد جلیل شهناز و استاد حسین علیزاده را نام برد.

سه‌تار

ساختمان این ساز شباهت بسیاری با تار دارد، اما ابعاد و تعداد سیم‌های به‌کار رفته در آن متفاوت است. سه‌تار امروزی 4 سیم دارد و به گفته استاد ابولحسن صبا اسطوره‌ سه‌تارنوازی ایران؛ سیم چهارم این ساز که به لحاظ صوتی مشابه سیم اول است، توسط میرزا محمد تربتی معروف به مشتاق علیشاه کرمانی، درویش نوازنده سه‌تار، حدود دو قرن پیش برای پرحجم‌تر شدن صدا به این ساز افزوده شد و به همین دلیل سیم چهارم خصوصا در بین ستارنوازان به سیم مشتاق نیز شهرت دارد.

اگرچه می‌شود سه‌تار را همچون تار به وسیله یک انگشتانه یا مضرابی فلزی نواخت، که در پشت ناخن انگشت سبابه متصل می‌شود، باز هم بسیاری از نوازندگان برای حفظ رنگ صوتی لطیف و دلنشین ساز سه‌تار، ترجیح می‌دهند از ناخن طبیعی انگشت خودشان استفاده کنند.

از اساتید معاصر سه‌تارنوازی که آن‌را به کمال رساندند می‌توان به استاد جلال ذوالفنون، و داریوش طلایی و حسین علیزاده اشاره کرد. ناگفته نماند که نسل امروز موسیقی سنتی ایران و سه‌تارنوازان ایرانی را شاگردانی تشکیل می‌دهند که حاصل تربیت اصیل تمامی اساتید نامبرده بوده‌اند.

کمانچه

جزو سازهای زهی آرشه‌ای محسوب می‌شود و انواع آن‌را در موسیقی سنتی و موسیقی نواحی ایران به‌ویژه موسیقی لرستان می‌توان دید که البته به لحاظ ساختمان فیزیکی تفاوت‌های اندکی دارند. تاریخچه این ساز نیز همانند تار و سه‌تار به شکل مکتوب و مستند حداقل به زمان فارابی باز می‌گردد.

گفته می‌شود کمانچه نیز قبل‌تر فقط سه سیم داشته است اما ریخت امروزی آن دارای چهار سیم است و نوازنده می‌تواند آن را روی زانو یا کنار پای خود روی زمین قرار دهد و به واسطه آرشه یا کمانه از این ساز اصوات موسیقیایی تولید کند. آرشه را معمولا از جنس موی دم اسب می‌سازند و به دسته‌ای چوبی که گاهی از جنس عاج است متصل می‌سازند.

از اساتید ماهر معاصر در فن نوازندگی کمانچه می‌توان علی ‌اصغر بهاری، علی اکبر شکاری و کیهان کلهر یاد کرد. این ساز در سال 1396 در یونسکو به ثبت جهانی رسیده است.

قیچک

قیچک به کمانچه شباهت‌های زیادی دارد، نام دیگر آن غیژک است و با آرشه نواخته می‌شود. اگرچه آن‌را بیشتر جزو سازهای موسیقی نواحی به‌حساب می‌آورند، اما امروزه به دلیل توانایی‌های اجرایی بالا و رنگ صوتی ویژه‌ای که دارد، توانسته جای خود را در دل گروه‌های اجرای موسیقی سنتی باز کند.

قیچک امروزی در سه محدوده صوتی متفاوت ساخته می‌شود: قیچک باس، قیچک آلتو، قیچک سوپرانو که به‌ترتیب صدای بم تا زیر دارد. از اساتید مشهور نوازنده قیچک می‌توان علی‌محمد بلوچ مشهور به علیوک را نام برد.

عود یا بربط

یکی از سازهای باستانی موسیقی سنتی ایرانی عود نام دارد. براساس یافته‌های باستان‌شناسی، قدمت این ساز به هزاره‌های قبل از میلاد مسیح و تمدن سومر برمی‌گردد و امروزه در محدوده بزرگی از خاورمیانه و برخی کشورهای محدوده شمالی قاره آفریقا رواج دارد. این ساز امروزه به رشد چشمگیری دست یافته و ما شاهد ایجاد و گسترش سبک‌های گوناگونی برای نوازندگی عود هستیم و همین عامل باعث محبوبیت بیش از پیش عود شده است.

عود نام‌های دیگری نیز دارد از جمله بربط، بربت و رود که هر کدام در منطقه‌ای خاص یا در دوران تاریخی به خصوصی متداول‌تر بوده است. اما به‌طورکلی عود سازی زهی زخمه‌ای به‌شمار می‌آید که کاسه‌ای بزرگ و دسته‌ای کوتاه دارد. این ساز از لحاظ تعداد سیم انواع مختلفی دارد اما نوع معمول آن یا دارای 10 سیم است که به حالت جفتی کوک می‌شوند و گاهی سیم یازدهم به این مجموعه اضافه می‌شود.

از اساتید نوازنده عود که در شهرت جهانی این ساز تاثیر پررنگی داشتند می‌توانیم به منیر بشیر موسیقیدان اهل عراق و انور براهیم عودنواز و آهنگساز تونسی اشاره کنیم. در ایران اساتید موسیقی سنتی همچون منصور نریمان، مجید ناظم‌پور و حسین بهروزی باعث احیای این ساز در اجرای انواع موسیقی ایرانی شدند.

سنتور

نام دیگر ساز موسیقی سنتی سنتور است که امروزه در اجرای موسیقی سنتی بی ‌کلام و انواع دیگر آن، مورد استقبال بسیاری قرار گرفته است. سنتور ساز زهی کوبه‌ای محسوب می‌شود چرا که آن‌را به‌وسیله دو مضراب چوبی می‌نوازند که گاهی سر آن مضراب‌ها از نمد پوشیده شده و گاهی چوب به‌صورت مستقیم با سیم‌های ساز اصابت کرده و تولیدگر صدا است.

این ساز جعبه‌ای چوبی به شکل ذوزنقه است که در نوع رایج 9 خرک و 72 سیم دارد که به‌صورت دسته‌های 4 تایی روی خرک‌ها قرار گرفته‌اند و یک‌صدا کوک می‌شوند. نوازنده سنتور می‌تواند آن‌را روی زمین یا میز بگذارد و بنوازد. اکثر پژوهشگران سنتور را سازی اصالتا ایرانی می‌دانند که بعدها به خارج از ایران برده شده و شکل‌های مختلفی از آن در فرهنگ‌های موسیقی دیگر ساخته شده است.

ابولحسن صبا، فرامرز پایور، ارفع اطرایی، پرویز مشکاتیان و مجید کیانی از سنتورنوازان و اساتید معروف موسیقی سنتی معاصر ایران هستند.

قانون

یکی دیگر از انواع ساز موسیقی سنتی قانون است که شکل ظاهری آن از جهاتی به سنتور شبیه است و تعداد سیم‌های آن 72 است. فارابی نوعی از قانون را که دارای 45 سیم بود ساخته و شرح آن را در رساله خود آورده بوده است. برخی قانون را جزو قدیمی ترین سازهای موسیقی سنتی ایرانی می‌دانند.

این نوع ساز از انواع ساز موسیقی سنتی به‌وسیله دو انگشت سبابه نواخته می‌شود که برخی نوازندگان هنگام اجرا از انگشتانه‌های نازک از جنس نقره یا دیگر فلزات استفاده می‌کنند.

نی

یکی از سازهای موسیقی سنتی ایرانی که در رده سازهای بادی قرار می‌گیرد نی نامیده می‌شود و همان‌طور که از نامش پیداست از گیاه نی ساخته می‌شود. معمولا دارای 7 سوراخ است و از این رو به نام نی هفت بند نیز مشهور است.

در نگاره‌های دوران عباسی نوازندگان نی به وفور مشاهده می‌شوند. نوازنده با جای‌گذاری دهانه ساز در بین دندان‌های جلویی و لوله کردن زبان در پشت آن، با به جریان انداختن نفس خود صدا تولید می‌کنند. اگرچه شیوه انگشت‌گذاری و قرار دادن سر انگشتان روی سوراخ‌ها ساز نی آسان است ولی صدا کشیدن از این ساز بسیار دشوار است.

از اساتید معروف نی‌نوازی ایران می‌توان به استاد حسن کسایی، محمد موسوی و جمشید عندلیبی اشاره کرد.

تنبک

یکی از معروف‌ترین سازهای کوبه‌ای موسیقی سنتی تنبک یا ضرب است که نوازنده از طریق کوبیدن بر دهانه پوستی آن صدا تولید می‌کند. تنبک قابلیت ملودی‌نوازی ندارد و فقط در همراهی ریتمیک در اجرای قطعات موسیقی سنتی استفاده می‌شود.

نوازنده تنبک را در بغل قرار می‌دهد و لبه‌ آن را روی پای خود می‌گذارد و از هر دوست جهت اعمال تکینک‌های نوازندگی سود می‌برد. گاهی در روال اجرا قسمتی کوچک را به تکنوازی تنبک اختصاص می‌دهند تا تنبک‌نواز بتواند با اجرای فرم‌هایی تنوع خاصی به اجرا ببخشد.

از نوازندگان صاحب سبک تنبک‌نوازی می‌توان به استاد حسین تهرانی اشاره کرد.

دف

دیگر ساز کوبه‌ای پوستی موسیقی سنتی دف است که نوع تلقی آن ابعاد کوچک‌تری دارد و از آن با نام دایره یاد می‌شود. از دف نیز برای همراهی ریتمیک در گروهنوازی موسیقی سنتی بهره می‌برند.

 
جایگاه ادبیات و آواز در موسیقی سنتی ایران

موسیقی سنتی از قرن‌ها پیش تا به امروز همواره در پیوندی ناگسستنی با ادبیات بوده است. بسیاری از اسامی و اصطلاحاتی را که امروز در مورد اساتید و اجرای الحان موسیقی ایران می‌شناسیم وام‌دار آثار شاعران و شعر فارسی هستیم. موسیقی سنتی از جهتی دیگر با ادبیات در هم آمیخته است و آن چیزی نیست جز آواز. در ذهن بسیاری از ما موسیقی ایرانی با نام استاد مسلم آواز محمدرضا شجریان و موسیقی سنتی شجریان عجین شده است.

اگرچه با ظهور فرم‌های دراماتیک‌تر موسیقی مثل موسیقی فیلم و اهمیت کمتر شعر در آن، اجرای موسیقی سنتی بی کلام روزبه‌روز بیشتر مورد استقبال قرار گرفت، اما هرگز نمی‌توان ریشه‌های موسیقی اصیل ایرانی را بدون در نظر گرفتن آواز و شعر تصور کرد. نوع دیگری از اجرای موسیقی سنتی شاد مربوط به مراسم اگرچه بر محوریت سازهای کوبه‌ای قرار دارد، باز خواننده نقش اصلی را در تصانیف و ترانه‌ها اجرا می‌کند.