آشنایی با دستگاه شور در موسیقی


در میان هفت دستگاه موسیقی ایرانی، دستگاه شور از باقی دستگاه‌ها بزرگ‌تر، کاربردی‌تر و با شکوه‌تر است؛ کلاس آواز سنتی در تهران به همین دلیل بسیاری از بزرگان موسیقی، دستگاه شور را مادر موسیقی ایران معرفی کرده‌اند و آن را خواستگاه بسیاری آوازهای بومی و محلی ما می‌دانند. در ادامه‌ی این مقاله همراه ما باشید تا بیشتر و بهتر با این دستگاه پرآوازه آشنا شویم و جزئیات آن را با یکدیگر بررسی نماییم.

معرفی دستگاه شور

شور یکی از ساده ترین دستگاه‌های موسیقی ایرانی است، به همین دلیل حال و هوای آن نیز به سادگی حرف‌های یک پدربزرگ مهربان و باتجربه است که به آسانی به دل نشسته و مغز را واردار به تفکر می‌کند. اگر بخواهیم کمی بیشتر درباره حس و حال این دستگاه صحبت کنیم باید بگوییم شور نه آنقدر حزن انگیز و ملال آور است که صفت غم را انتقال دهد و نه آنقدر شادی آور و فرح بخش که صفت نشاط را انتقال دهد! چیزی میان این دو است و حس و حال آدمی را نه به اوج می‌برد و نه به در‌ه‌های غم و غصه؛ به همین دلیل بهترین آهنگ‌ها که در طول روز با هر حال و هوایی شنیدنی هستند با این دستگاه ساخته شده‌اند.

به غیر از این موارد در معرفی دستگاه شور باید بگوییم که این دستگاه برخلاف دیگر دستگاه‌های موسیقی ایرانی یک مقام یا یک زیر شعبه از مقام نیست بلکه ترکیبی از از گوشه‌های مختلف دستگاه‌ها، مقامات و زیرشعبه‌های آن است‌. به همین دلیل این دستگاه یکی از گسترده‌ترین دستگاه‌های موسیقی سنتی است، به نحوی که علاوه بر گوشه‌های مختلف، دارای آوازهای مستقلی است که از آن‌ها می‌توان به آواز دشتی، افشاری، بیات ترک و ابوعطا اشاره کرد.

برای ثبت نام کلاس آنلاین آواز بانوان کلیک کنید.

تاریخچه دستگاه شور

اگر بخواهیم تاریخچه دستگاه شور را بررسی کنیم باید بگوییم که این دستگاه عمدتا به دلیل دامنه گسترده‌ای که دارد و سادگی اجرای آن یکی از بهترین دستگاه‌ها در ساخت اهنگ‌های محلی به شمار می‌رود و همین موضوع سبب شده تا  بن مایه بسیاری از آهنگ‌های قدیمی و بومی ما از آواهای دستگاه شور باشد. به همین دلیل می‌توانیم به جرئت بگوییم که این دستگاه سال‌هاست که با فرهنگ و بطن زندگی ما عجین شده و جزء جدایی ناپذیری از موسیقی ایرانی است. به غیر از این مورد در بررسی تاریخچه شور باید بگوییم که این دستگاه شباهت بسیار زیادی به مقام حسینی دارد و بسیاری از افراد به مقام حسینی، مقام ((شور و شهناز)) یا ((شور قدیم)) نیز می‌گویند و این موضوع، قدمتی چند صد ساله را برای دستگاه شور ترسیم خواهد کرد.

ویژگی‌های دستگاه شور

حال که با این دستگاه پرشور و حال آشنا شدیم بهتر است به سراغ ویژگی‌های منحصر به فرد آن رفته و با بیان آن‌ها وجه تمایزی برای این دستگاه با ۶ دستگاه دیگر قائل شویم. این ویژگی‌ها عبارت‌اند از:

    دارای گامی مخصوص است که متشابه با گام مینور و ماژور نیست
    دستگاه شور فواصل دانگی مساوی ندارد
    شور پایین‌رونده است به همین دلیل در اجرای آن حالت صعودی خاصی حس نمی‌شود.
    امکان پرده گردانی از این دستگاه به سایر دستگاه‌ها به سادگی فراهم است.
    دستگاه شور نسبت به ۶ دستگاه دیگر از گوشه‌های بیشتری برخوردار است که این موضوع سبب گستردگی بیش از حد این دستگاه شده است.

گوشه‌ های دستگاه شور

در ردیف‌های مختلف موسیقی ایرانی، دستگاه شور دارای گوشه‌های متفاوتی است به طوری که در مجموع می‌توان ۵۰ گوشه برای این دستگاه درنظر گرفت. اما از آنجایی که بسیاری از این گوشه‌ها تنها از لحاظ نام با یکدیگر متفاوت هستند باید بگوییم که دستگاه شور تنها ۱۳ دستگاه مرکزی دارد که از آن‌ها می‌توان به درآمد، رهاب، سلمک و زیرکش آن، بزرگ، ملانازی، قجر، دوبیتی، گریلی، خارا، شهناز، رضوی و قرچه اشاره کرد. در ادامه برخی از مهم‌ترین آن‌ها را معرفی می‌کنیم، این موارد عبارت‌اند از:

    درآمد اول: درآمد یا گوشه آغازین این دستگاه نیز مانند دستگاه‌های دیگر در محدوده دانگ اول در جریان است و نت ایست دستگاه همان نت ایست این گوشه است.
    رهاب یا رهاوی: این گوشه‌ یکی از مقام‌های موسیقی اصیل قدیمی است که اکنون به صورت یک گوشه در دستگاه شور درآمده است. نت شاهد این گوشه برروی درجه دوم، نت ایست آن برروی نت پایه و نت شروع آن زیرپایه شور است.
    ملانازی: برخلاف دو گوشه قبلی این گوشه در درجات بالا اجرا می‌شود و امکان پرده گردانی را فراهم می‌کند.
    شهناز: یکی از مهم‌ترین گوشه‌های دستگاه شور، گوشه شهناز است که در شور وسط اجرا می‌شود، به همین دلیل یکی از بهترین گوشه‌ها برای بداهه نوازی است. به غیر از این مورد اشعار عاشقانه نیز هارمونی جذابی با این دستگاه‌ها دارند و ترکیب آن‌ها باهم اثری شگفت انگیز خلق می‌کند.
    قرچه: این دستگاه کمی حماسی است و اکثرا در انتهای دستگاه شور اجرا می‌شود.
    زیرکش سلمک و سلمک: این دو گوشه عمدتا به صورت متوالی اجرا می‌شوند و پیش درآمدی برای جهش به نقطه اوج دستگاه هستند.
کلاس خوانندگی در اصفهان
ساختار موسیقی دستگاه شور

دستگاه شور از لحاظ مد بسیار کوچک بوده و با بسیاری از دستگاه‌های غربی شباهت دارد اما از آنجایی که درجات گام ایرانی بسته به حال و هوای موجود در آهنگ، متغیر است نمی‌توان ساختار این دستگاه را مشابه با این دستگاه‌های غربی درنظر گرفت. به غیر از این مورد دیگر ویژگی مرتبط با ساختار این دستگاه نیز پایین رونده بودن آن است. این موضوع نشان می‌دهد که ساختار روندی ملودی شور در اکثر مواقع از بالا به پایین است و درجات دوم، چهارم و هفتم آن به سمت نت پایه متمایل هستند.

سخن آخر

همانطور که گفتیم دستگاه شور یکی قدیمی‌ترین دستگاه‌های موسیقی اصیل ماست که به دلیل ویژگی‌های منحصر به فردی که دارد محبوبیت زیادی در بین مردم و هنرمندان پیدا کرده است. این دستگاه یکی از بهترین دستگاه‌ها برای خوانندگانی است که تجربه کافی برای خواندن ندارند و یا به تازگی شروع به یادگیری دستگاه‌ها کردند، زیرا به سادگی اجرا شده و تکنیک‌های موجود در آن نیز به راحتی آموزش داده می‌شوند. اگر شما نیز علاقه‌مند به یادگیری موسقی اصیل ایرانی هستید توصیه می‌کنیم حتما سری به دنیای اعجاب انگیز این دستگاه بزنید.

شناخت هفت واژه تئوری موسیقی که باید بدانید:
 

اصولا ورود به حیطه موسیقی یک امر دلی و احساسی است. پس از مدتی گشت و گذار، این احساس و انرژی مثبت به خواستن تبدیل می شود. خواستن اینکه من هم بایستی در خانواده موسیقی جایگاهی داشته باشم. آموزش آواز سنتی در غرب تهران من هم بایستی بتوانم نوازندگی کنم، بخوانم و مخاطب جذب کنم. اینگونه است که یک علاقه مند به موسیقی، پس از چندی علاقه مندی، تبدیل به هنرجوی موسیقی می شود. صدها سال پیش تئوریسین های موسیقی از علم جدیدی رونمایی کردند به نام تئوری موسیقی و تمام قواعد و قراردادهای این هنر را در چارچوب علم قرارداده و آنرا کانالیزه کرده اند. خصلت بی انتهایی علم در این زمینه هم رخ نمایی کرد و همانطور که همه علوم هر لحظه در راه ارتقا و تکامل سیر می کنند، علم تئوری موسیقی نیز چنین بوده و چنین است. پس ابتدا علاقه و خواستن، سپس بر تن کردن لباس هنرجویی.

 
تشابه تئوری موسیقی به دستور زبان

تا به حال مقاله های زیادی را در مورد تئوری موسیقی خوانده اید و احتمالا متوجه شده اید که تئوری موسیقی در ساختار خود (نه در ماهیت) شباهت ظریف و بسیار پایاپایی با دستور زبان دارد. به خاطر همین بسیاری از اساتید، برای درک بهتر مباحث گاها سخت تئوری موسیقی، با مثالی ساده؛ تقارن سازی کرده و با این کار مباحث را به هنرجو آموزش می دهند. مثلا نت در برابر حرف، جمله در برابر میزان، کلمه در برابر آکورد، علائم دستوری در مقابل علائم اختصاری موسیقی و... در ادامه متوجه علت ذکر این تشابه خواهید بود.

برای ثبت نام کلاس آواز آنلاین کلیک کنید.

کلید ورود به موسیقی با شناخت هفت واژه

شما به هر علم و هنری که قصد ورود داشته باشید، نیاز دارید که ابتدایی ترین اجزای آن را بشناسید. این اجزای ابتدایی شالوده آن علم را تشکیل می دهد. هیچ گاه بدون اینکه بدانید کلمه چیست، نمی توانید نویسنده شوید و اگر ندانید حرف چیست، کلمه را نخواهید شناخت. علم تئوری موسیقی نیز چنین است. قبل از ورود باید ماهیت آن را بدانید و شناخت این ماهیت در سایه شناخت مبانی و قواعد ساده اولیه تئوری موسیقی امکانپذیر است. ما هفت واژه که بنیان موسیقی را به تصویر می کشد، برای شما گرد آوری کرده ایم که در ادامه به ذکر مختصری توضیح پیرامون آنها می پردازیم.

هفت واژه تئوری موسیقی که باید شناخت، نت، میزان، گام، اکتاو، فاصله، تمپو، آکورد

1. نت

کوچکترین واحد سازنده موسیقی را نت می نامند. درست مثل دستور زبان که حروف نخستین جزء هر متن و نوشته ای به حساب می آید. نت ها همان تک صدا ها هستند که بر هفت نوع اصلی به نامهای دو، ر، می، فا، سل، لا، سی موجودیت دارند. نتها ماهیت صدا را مشخص می کنند مثل درجه زیر و بمی و همچنین کشش های مربوط به آن صدا.
 
2. میزان

میزان در موسیقی درست مثل جمله در دستور زبان است. یک میزان به ما می گوید که نتها را چگونه اجرا کنیم (از لحاظ دوره تناوب و تعداد ضرب ها). مجموع میزانها، یک قطعه یا یک آهنگ را تشکیل میدهند. فی الواقع میزان ها نباید به یکدیگر بی ربط باشند. درست مثل دستور زبان که جمله ها همگی سعی در توصیف یک موضوع دارند. پس میزانها در بستر خود از تناوب و ضرب های ثابتی تشکیل شده اند، که مجموع آنها یک قطعه منسجم را تحویل می دهد. آموزشگاه خوانندگی در اصفهان
 
3. گام

اگر چند نت پیاپی، به ترتیب ارتفاع (از زیر به بم، یا از بم به زیر) در کنار هم قرار گیرند، یک گام را به وجود می آورند. در اصل از کنار هم قرار گرفتن دوازده نیم پرده (بین دو نت اصلی یک نیم پرده لحاظ می گردد) به صورت بالارونده (صعودی) یا پایین رونده (صعودی) که در برگیرنده یک اکتاو باشد؛ یک گام به وجود می آید.

4. اکتاو

بر خلاف دستور زبان که با شمارش حروف الفبا به پایان خط می رسیم، در موسیقی بعد از شمارش هفت نت اصلی، نتها از سر شمرده می شوند اما در یک گام بالاتر یا پایین تر. به عبارت دیگر دامنه نتها سلسله وار تکرار پذیرند و تفاوتشان در گام آنها خواهد بود. مثلا کلاویه های پیانو را در نظر بگیرید. به ترتیب از نت دو تا نت سی را بنوازید. بعد از سی، دوباره به نت دو می رسید که گام آن یک واحد از نت دو قبلی بالاتر است. به این یک واحد، یک اکتاو گفته می شود. مثلا حنجره آدم می تواند در بهترین حالت سه اکتاو را پوشش دهد. در حالی که گستردگی پیانو بر هفت اکتاو می باشد.
 
5. فاصله

دو نت غیر همنام وقتی به صدا در بیایند، گوش انسان کاملا قادر به تشخیص تفاوت بین آنها خواهد بود و می داند کدام زیر تر و کدام بم تر است. این تفاوت زیر و بمی بین دو نت غیر همنام فاصله نام دارد. اگر دو نت پشت سر هم به صدا در بیابند، به فاصله بین آنها فاصله پیوسته می گویند. مثل فاصله بین نت می و فا. و به فاصله دو نتی که پشت سر هم نباشند، فاصله گسسته یا ناپیوسته گفته می شود. مثل فاصله بین نت دو و می. ما در این مقاله فقط به تعریف این اصطلاح ها می پردازیم.

6. تمپو

تمپو یعنی سرعت اجرا. به سرعتی از پیش مشخص شده که ضرب ها طبق آن اجرا می شوند، تمپو یا ضربآهنگ گفته می شود. مثلا وقتی تمپو عدد ۶۰ را نشان می دهد، به این معناست که در هر دقیقه ۶۰ ضرب (نت سیاه) می بایست اجرا شود (یک ضرب در ثانیه). البته سکوت ها هم جزء ضرب به حساب می آیند.
 
7. آکورد

آکورد به اجرای همزمان چند نت (حداقل سه نت) گفته می شود. در قیاس با دستور زبان، آکورد را می توان به کلمه تشبیه کرد. نتهای آکورد به گونه ای باید انتخاب شوند که همگونی کاملی با قطعه اجرایی داشته باشد و در خدمت موسیقی باشد. آکوردهای سه صدایی، از ساده ترین آکوردها می باشند. مثل اجرای همزمان نت پایه، فاصه سوم و پنجم.

شناخت اصطلاحات موسیقی (بخش دوم)

موسیقی بخش جدایی‌ناپذیر زندگی بشر است که برای شناخت و کسب مهارت ارزنده نیاز است، سواد موسیقایی خویش را گسترش داد بنابراین برای تلفیق بهتر ایده‌های هنری نیاز است که اصطلاحات موسیقی را به درستی شناخت که در ادامه به چند مورد گریزی زده شده است. کلاس آموزش آواز در تهران بخش اول مربوط به اصطلاحات رایج در موسیقی را نیز حتما مطالعه فرمایید.

آکسان

در متدهای آموزشی جهت بیان تاکید یا ضرب ملایم در بخش نخستین صدای آهنگ، اصطلاح آکسان را به کار می‌برند.

آکسان (Accent) از جمله معروف‌ترین اصطلاحات موسیقی است که به تأکید یا تکیه بر شدت صدا روی یک یا چند نُت در ضربِ میزان گفته می‌شود. این تأکید می‌تواند با استفاده از عوامل مختلفی ایجاد شود، از جمله:

    نواختن نت با شدت بیشتر
    تغییر در طول نت
    تغییر در رنگ صدا
    تغییر در سکوئنسیون نت‌ها

اکسان می‌تواند نقش مهمی در موسیقی ایفا کند. این می‌تواند برای ایجاد احساسات مختلفی در موسیقی استفاده شود، از جمله:

    تأکید بر یک نت خاص
    ایجاد تنش یا هیجان
    ایجاد حرکت یا پویایی
    ایجاد الگو یا فرم

اکسان در موسیقی کلاسیک، موسیقی عامه‌پسند، و موسیقی فولکلور استفاده می‌شود.

برای ثبت نام کلاس آواز آنلاین بانوان کلیک کنید

هارمونی

موسیقی جذاب و شنیدنی، تلفیقی از نکات خاص و منحصر بفرد است. هارمونی نیز اشاره به ترکیب همزمان گام‌ها و آکوردها دارد تا بتوان نغمه های دلنشینی را شاهد بود.

در واقع هارمونی (Harmony) یکی از اصطلاحات موسیقی است که به علم ترکیب صداها به صورت هم‌زمان گفته می‌شود. هارمونی بر پایه قواعدی استوار است که تعیین می‌کنند کدام صداها با یکدیگر هماهنگ هستند و کدام صداها در کنار یکدیگر ناهنجار به نظر می‌رسند.

هارمونی در موسیقی نقش مهمی ایفا می‌کند. این می‌تواند برای ایجاد احساسات مختلفی در موسیقی استفاده شود، از جمله:

    ایجاد احساس انسجام و وحدت
    ایجاد حرکت یا پویایی
    ایجاد الگو یا فرم

تم

در آثار مختلف موسیقیایی، ممکن است شاهد تم اصلی یا گروهی از تم‌ها بود.

تم (Theme) به یک ایده یا عبارت موسیقی گفته می‌شود که در طول یک قطعه تکرار می‌شود. تم‌ها معمولاً کوتاه و گیرا هستند و می‌توانند به یاد ماندنی و قابل تشخیص باشند. آموزشگاه خوانندگی در اصفهان

تم‌ها می‌توانند به روش‌های مختلفی در موسیقی استفاده شوند. آنها می‌توانند به صورت ساده یا پیچیده باشند. آنها می‌توانند به صورت یکنواخت یا با تغییراتی تکرار شوند.

فرم AB

فرم AB در اصطلاحات موسیقی یکی از مواردی است که از لحاظ کاربرد در آهنگسازی بسیار مورد استفاده قرار می‌گیرد. این فرم در واقع اشاره به طرح موسیقی دارد که متشکل از دو بخش یا دو قسمت است.

فرم AB به یک ساختار دو قسمتی گفته می‌شود که در آن دو بخش اصلی با یکدیگر تضاد دارند. بخش A معمولاً یک ایده یا تم اصلی را معرفی می‌کند. بخش B معمولاً این ایده یا تم را توسعه می‌دهد یا با آن تضاد ایجاد می‌کند.

فرم AB یکی از ساده‌ترین و رایج‌ترین فرم‌های موسیقی است. این فرم در انواع مختلف موسیقی، از جمله موسیقی کلاسیک، موسیقی عامه‌پسند، و موسیقی فولکلور استفاده می‌شود.

آلتو

آلتو یکی از اصطلاحات موسیقی خیلی معروف و پر کاربرد است. برای درک بهتر زیرترین صدای زنانه، اصطلاح التو را به کار می‌برند.

آلتو (Alto) به صدایی در محدوده میانی بین تنور و سوپرانو گفته می‌شود. در موسیقی آوازی، آلتو معمولاً توسط زنان خوانده می‌شود، اما می‌تواند توسط مردان نیز خوانده شود. در موسیقی سازی، آلتو معمولاً توسط سازهایی مانند ویولا، ساکسوفون آلتو، و فلوت آلتو اجرا می‌شود.

دامنه صوتی آلتو در موسیقی آوازی معمولاً از سل زیر (G3) تا می میانی (E5) است. این محدوده صوتی معمولاً به دو بخش تقسیم می‌شود: آلتو آلتو (G3 تا C4) و آلتو سوپرانو (C4 تا E5).

آلتو در موسیقی آوازی معمولاً برای ایجاد احساسات مختلفی استفاده می‌شود، از جمله:

    حس غم و اندوه
    حس ظرافت و زنانگی
    حس زیبایی و هماهنگی

آلتو در موسیقی سازی معمولاً برای ایجاد صدایی گرم و غنی استفاده می‌شود. این صدا معمولاً برای ایجاد احساسات مختلفی مانند غم، اندوه، و زیبایی استفاده می‌شود.

بریج (پل)

بریج یا پل در واقع معرف قسمتی از آثار آوایی بوده که رابط دیگر بخش‌ها نیز محسوب می‌شود.

در واقع بریج (Bridge) به بخش میانی یک قطعه موسیقی گفته می‌شود که معمولاً از نظر ملودی، ریتم، و حتی متن با بقیهٔ قسمت‌های آهنگ متفاوت است. در واقع بریج تکرار ورس- کورس- ورس را که ممکن است برای شنونده خسته کننده شود می‌شکند، به آهنگ تنوع می‌دهد، اطلاعات تازه‌ای رو می‌کند و چشم انداز جدیدی ترسیم می‌کند.

بریج معمولاً در فرم‌های موسیقی عامه‌پسند مانند پاپ، راک، و هیپ‌هاپ استفاده می‌شود. بریج می‌تواند برای ایجاد احساسات مختلفی در موسیقی استفاده شود، از جمله:

    ایجاد احساس تنش یا هیجان
    ایجاد حرکت یا پویایی
    ایجاد تغییر ناگهانی در لحن یا حال و هوای موسیقی

پل یا بریج می‌تواند یک بخش کوتاه یا طولانی باشد. بریج می‌تواند از یک ملودی ساده یا پیچیده استفاده کند. بریج می‌تواند از یک متن ساده یا پیچیده استفاده کند.

کانن

کانن در موسیقی به یک فرم و شیوۀ آهنگسازی‌ است بر پایه قوانین تقلید دقیق، که یک ملودی اولیه در یک بازهٔ مشخص توسط یک یا چند قسمت تکرار می‌شود که ممکن است همه دارای نت‌های مشابه، یا مشابه ولی غیر هم ارزش در یک اکتاو دیگر باشند. در زبان لاتین به معنی قاعده و قانون است.

کانن در موسیقی از قرون وسطی وجود داشته است و در دوره‌های مختلف موسیقی کلاسیک، از جمله باروک، رمانتیک و مدرن مورد استفاده قرار گرفته است. یوهان سباستین باخ، یکی از برجسته‌ترین آهنگسازان موسیقی کلاسیک، از کانن در بسیاری از قطعات خود استفاده کرده است.

کانن در واقع روایت فرم است. اما اگر چه قسمت مشابهی، در دو یا چند بخش دیده می‌شود اما تقلید به نحو هنرمندانه‌ای صورت می‌گیرد به طوری که نقطه شروع با ملودی متفاوت است علاوه بر آن که قواعد ساده چنین هنرنمایی های جذاب و مهیجی را ممکن می کنند.

یوهان سباستین باخ از برجسته‌ترین افرادی است که آثاری جاودانه و چشمگیر این فرم را در عرصه موسیقی برجای گذاشتند.