اخبار

الفبای موسیقی

الفبای موسیقی نت نام دارد.

نُت یا نوت، در موسیقی به دو معنی بکار می‌رود: یکی به معنی واحد صدائی با فرکانس ثابت که نامی بر آن گذاشته شده، که در متون کهن فارسی به آن نغمه می‌گویند. دیگری به معنی نمایش یا نشانه نوشتاری هر یک از این صداها. در معنی اول نت‌ها هفت نام برای نوشتن اصوات موسیقایی هستند.

آموزش آواز در تهران

در ایران به پیروی از فرانسه و ایتالیا نت‌ها به این صورت نام‌گذاری می‌شوند: دو - ر - می - فا - سل - لا - سی (do, re, mi, fa, sol, la, si). روش‌های نام‌گذاری دیگر نیز وجود دارد که نت‌ها را با اصطلاحات «A, B, C, D, E, F, G» عنوان می‌کنند.



در این روش A همان نت «لا» (la) است.این نام‌ها بیانگر نواک اصوات است. در معنی دوم، برای مکتوب کردن اصوات موسیقی، این صداها را طبق قواعد خاصی بین یا روی پنچ خط افقی می‌نویسند که به نام خطوط حامل شناخته می‌شوند. خطوط حامل از پایین به بالا شمرده می‌شوند، به این معنی که نتی که روی خط پایین‌تر نوشته شود، صدایی بم‌تر از نتی دارد که بر روی خط بالاتر نوشته شده‌است. به این ترتیب نام نت از روی جائی‌که روی خط‌های حامل قراردارد مشخص می‌شود. دیگر مشخصات نت مانند طول آن (مدت زمان امتداد یافتن آن صدا) و غیره را نیز با شکل‌های قراردادی که برای نت طرح شده نمایش می‌دهند. نت‌های متوالی را از چپ به راست می‌نویسند.

دانشی که به قواعد نوشتن نت‌های موسیقی و مقولات مرتبط با آن می‌پردازد، تئوری موسیقی نام دارد.در شکل روبه‌رو توالی نت‌ها نشان داده شده‌است. این نت‌های مختلف که به شکل دایره‌های کوچکی (بعد کلید سل ) رسم شده‌اند. به این دلیل که نت‌ها در اینجا به شکل دایره‌های کوچک هستند، پس طبق قرار داد هر کدام از آنها دارای زمانی معدل ۴ ضرب است. در اصطلاح موسیقی، هر نتی که به شکل دایره‌ای کوچک باشد گرد نام دارد. نت‌ها در این تصویر به ترتیب از چپ به راست روی پنج خط حامل نوشته شده‌اند که به همین صورت نیز (از چپ به راست) خوانده می‌شوند.

کلاس آموزش آواز سنتی در تهران

ردیف موسیقی ایرانی میراث ناملموس ایرانی

ردیف موسیقی ایرانی به طرز قرار گرفتن مثال‌های ملودیک قدیمی، آوازها و موسیقی کلاسیک ایران گفته می‌شود که “گوشه” (قطعات کوتاه نغمه) نامیده می‌شوند. در ماه اکتبر سال 2009 میلادی، ردیف موسیقی کلاسیک ایران، که رپرتوار (مجموعه قطعه‌های موسیقی) سنتی موسیقی قدیمی ایران است، به عنوان میراث فرهنگی ناملموس ایران در فهرست جهانی یونسکو ثبت شده است.

در دهه‌های اخیر، اکثر سازندگان ساز ایرانی، ارمنیان ایران بودند و بسیاری از خوانندگان و موسیقی‌دان‌ها نیز یهودی بودند. در دهه 1960 میلادی، برخی از این افراد به دیگر نقاط دنیا مهاجرت کردند. در نتیجه، ردیف موسیقی کلاسیک ایران را در خارج از کشور خود نیز گسترش دادند. نتیجه آن بود که “آواز” و موسیقی ایرانی در تمام دنیا شهرت پیدا کرد.

تعریف ردیف موسیقی ایرانی
ردیف، مجموعه‌ای از چندین ملودی (نغمه) سنتی ایرانی است که با ترتیبی خاص به شکل دستگاه صوتی (الگو) تنظیم شده است. ردیف موسیقی کلاسیک ایرانی همچنین با مجموعه قطعات گوشه و نظم و ترتیب آن‌ها مرتبط است. گوشه‌ای با وسعت صوتی پایین‌تر “درآمد” نامیده می‌شود که گوشه‌های دیگر در دنباله درآمد قرار می‌گیرند.

شاید بتوان گفت که ردیف موسیقی ایرانی شیوه‌ای برای آموزش این گوشه‌ها، آوازها و الگوها است. در گذشته، موسیقی‌دانان ایرانی بر اساس ذوق موسیقیایی خود این قطعات گوشه را به عنوان گام‌های موسیقی گردآوری کردند و نظم دادند. گوشه‌ها را به نام مقام نیز می‌شناسند.
آموزش آواز سنتی در تهران
برونو نتل (Bruno Nettl) با بررسی “ردیف” اظهار می‌دارد:

“در ابتدا، به نظر می‌رسد که ردیف مجموعه‌ای از گوشه‌ها‌ با همان میزان اهمیت است اما این امر صحیح نیست. در واقع، هر گوشه ارزش قابل توجه خود را دارد. برخی از گوشه‌ها بلند هستند و برخی دیگر ممکن است پرده‌گردانی به وجود آورند که در واقع تغییر از یک الگو به الگوی دیگر است.”

از “گام” تا “الگو” در موسیقی ایرانی

در گذشته، نوازندگان، موسیقی را با استفاده از “مقام” در ایران آموزش می‌دادند. با وجود این، زمانی که گام‌ها به الگو تغییر پیدا کردند، آن‌ها گوشه‌ را به عنوان زیرشاخه‌ای از هفت الگو معرفی کردند. این روند در قرن‌های چهاردهم و پانزدهم میلادی در زمان تیموریان اتفاق افتاد.

به گفته رافائل یورگ کیزوتر (Raphael Georg Kiesewetter)، این تغییرات به سمتی سوق پیدا کردند که آموزش اِلمان‌های موسیقی ایرانی به ترتیب صورت بگیرد. در واقع، این روند به تدریج از زمان صفویان تا دوران قاجار ادامه پیدا کرد. اما، “ردیف” در اواخر دوره قاجار به شکل خاصی مورد استفاده قرار گرفت.

محافظان میراث فرهنگی ناملموس ایران

هنر موسیقی در ابتدا به صورت فردی آموزش داده می‌شد اما زمانی که ردیف ایجاد شد، دانشجویان موسیقی آن‌ها را یاد می‌گرفتند و بعد خودشان ردیف‌های مخصوص خود را به آن اضافه می‌کردند و سپس آن را به دانشجویان خود آموزش می‌دادند. این امر از ردیف موسیقی کلاسیک ایرانی محافظت نمود. البته، این قطعات گوشه به ترتیب سنتی آموزش داده می‌شدند و اساسی منطقی نداشتند.

با این وجود، علی اکبر فراهانی، یکی از موسیقی‌دانان با استعداد ایرانی شروع به طبقه‌بندی موسیقی بر اساس سلیقه و علاقه خاص خود نمود. ردیف‌های میرزا حسینقلی و میرزا عبدالله قدیمی‌ترین ردیف‌های مشهور می‌باشند. این دو ردیف مشهور به ویژه ردیف میرزا عبدالله نقش مهمی در آموزش و بقای این میراث فرهنگی غیرملموس ایران داشتند.

در سال 1911 میلادی، علینقی وزیری که توسط اساتید خود یعنی میرزا حسینقلی و علی اکبر شهنازی آموزش دیده بود، ردیف کلاسیک موسیقی ایرانی را نت‌نویسی کرد و “تئوری موسیقی ایرانی” را تهیه نمود.

علاوه بر این، ردیف‌های مشهور دیگری نیز وجود دارد که برای آموزش به کودکان استفاده می‌شود، مانند ردیف‌های درویش خان و کامبیز روشن‌روان.

کلاس آموزش آواز سنتی

تاثیر فرهنگ ایرانی بر ردیف موسیقی ایرانی

برونو نتل بر این باور بود که میراث فرهنگی ناملموس ایران کالایی فرهنگی است که به درستی ساختار فرهنگی ایران را در قرن نوزدهم و بیستم میلادی نشان می‌دهد. وی معتقد است که مسائل زیر بر شکل‌گیری ردیف تاثیر داشته است:

طبقه‌بندی در جامعه
فردگرایی یا منحصربه‌فرد بودن
تعارفاتی که در ابتدای مکالمات غیررسمی و یا بعد از آشنایی در شرایط رسمی از روی نیت پاک و خالص افراد بیرون می‌آمد.

ترتیب گوشه‌ها در ردیف

ترتیب و توالی گوشه در ردیف به صورت فرود آمده (از بم به زیر) می‌باشد. برای مثال، ترتیب ردیف‌های دستگاه چهارگاه به صورت زیر است:

درآمد اولین گوشه است (در پایه)،
زابل سوم است،
حصار پنجم است،
مکلف ششم است،
مویه چهارمین است،
مغلوب هشتمین است،
منصوری هشتمین است،
در پایان، یک یا چند گوشه که فرود (خاتمه) نامیده می‌شود، موسیقی آوازی را به بخش ابتدایی برمی‌گرداند.

برای مثال، “حصار” یا “مویه” نت‌های خاص خود را دارد که خارج از ساختار اصلی الگو قرار دارد و موجب پرده‌ گردانی می‌شود که به معنای این است که ملودی‌ها می‌توانند با استفاده از فرود به چهارگاه تغییر کنند.

سفر به دنیای موسیقی ایران و گذر از موج‌های ملودی‌های سنتی می‌تواند خاطره‌ای فراموش نشدنی و شیرین برایتان به ارمغان آورد.

جایگاه و وضعیت موسیقی سنتی در ایران کنونی

بعد از انقلاب سال 1979، زمانی که تغییرات فرهنگی عمده ای در ایران اتفاق افتاد و ذائقه مردم در موسیقی تغییر کرد، موقعیت بسیار خوبی برای رشد موسیقی سنتی در ایران فراهم شد. بسیاری از گروه‌ها و خوانندگان این بخش از فرهنگ ایران را به صورت حرفه‌ای دنبال کردند. مردم نیز به این سبک از موسیقی علاقه زیادی نشان دادند.

این روزها، بعضی از کنسرت های موسیقی ایرانی در سبک‌های مختلف در قسمت‌های مختلف ایران برگزار می‌شود. هر سبکی طرفداران خاص خود را دارد و بسیاری از مردم دوست دارند تا به کنسرت‌های سنتی ایرانی بروند تا از اجرای نوازندگان و خوانندگان محبوب خود لذت ببرند. اگر این فرصت را داشتید که به یکی از این کنسرت‌ها بروید، به شدت توصیه می‌کنیم که در آن شرکت کنید تا ردیف موسیقی ایرانی را بهتر بشناسید و از موسیقی سنتی ایرانی بیشتر لذت ببرید.

کلاس آموزش آواز سنتی در غرب تهران

مهارت های ساختن و نواختن ساز چنگ

ساز چنگ یکی از قدیمی ترین سازهای تاردار یا زهی ایران باستان است. نام این ساز بارها در منابع و متون تاریخی آمده و نقش آن در سنگ نگاره های باستانی دیده می شود. در اکتشافات باستانی بابل و آشور و نواحی اطراف آن، یافته هایی وجود دارد که استفاده از این ساز را در هشت قرن بیش از میلاد مسیح نشان می دهد. در این اکتشافات نوازندگانی در حال نواختن ساز چنگ و آواز خواندن به صورت فردی یا گروهی دیده می شوند.

از سوی دیگر بسیاری از محققین حوزه موسیقی، ساز چنگ را همانند سنتور و قانون، از سازهای زهی قدیمی ایران زمین می دانند که از دو هزار سال پیش از میلاد مسیح در سرزمین ما رواج داشته است. نخستین نوع ساز چنگ مثلثی شکل بوده و یک تخته به طول یک گز و یک میله چوبی شکل داشته است. این میله به گونه ای طراحی شده است که جای دست انسان داخل فرورفتگی ها و برآمدگی هایش قرار گیرد و کنترل ساز آسان تر باشد.
آموزش آواز در تهران
سیم های داخل ساز، اغلب هشت یا نه عدد بوده و موازی وتر مثلث قائم الزاویه تشکیل دهنده ساز نصب می شده است. یک سر سیم ها به تخته وصل می شود و سر دیگر آن به دور میخ ها یا گوشی ها متصل می گردد. گوشی ها روی میله چوبی قرار دارند و باقی مانده سیم ها از سمت دیگر آویزان می شوند.

مهارت های ساختن و نواختن چنگ در طول زمان، بسیار تغییر کرده و چنگ های امروزی تفاوت زیادی با چنگ های دوره های آشوری و بابلی دارد. در تاریخ موسیقی ایران نیز، می خوانیم که ایرانیان قدیم نوعی از چنگ را ون می نامیدند .
تاریخ ساختن و نواختن ساز چنگ
تاریخ مهارت ساختن نواختن ساز چنگ
نوازنده موسیقی دوره ساسانی بر روی کاشیکاری های دوره ساسانی

اختراع ساز چنگ ارتباط زیادی با کمان دارد. به طوری که محققین معتقدند در هنگام تیراندازی در میادین جنگ، زه مرتعش شده و صدای اندکی به گوش می‌رسیده است. پس از مدتی ساز چنگ با الهام از کمان تیر اندازی ساخته می شود. چنگ‌های نخستین شبیه کمانی از نی و چوب بوده اند.

تصویر چنگ در کلیه آثار باستانی ایران از زمان سلطنت هخامنشیان تا سلوکیان به وفور دیده می‌شود. این ساز، در زمان حکومت ساسانیان معروف ترین و محبوب ترین ساز بوده است. در شاهنامه فردوسی چندین بار نام آن ذکر شده است. به طور مثال، شخصی به نام نکیسا که از موسیقی دانان مشهور دربار خسرو پرویز بوده است، در نواختن این ساز مهارت زیادی داشته است.

از سوی دیگر ساز چنگ، اسم یکی از نتهای موسیقی است. ارزش زمانی این نت ۸/۱ نت گرد می باشد. چنگ تنها متعلق به ایرانیان نبوده و در میان اعراب پیش از اسلام نیز ساز محبوبی بوده است.

در دوره های گوناگون تاریخی، در هر سرزمینی نوع خاصی از چنگ وجود داشته و نواخته می شده است. تفاوت این سازها در ابعاد، تعداد سیم ها، فرم ساز و نوع صدا می باشد. به طور مثال اهالی نواحی شمالی افغانستان سازی به نام زنبورک دارند که بسیار مشابه ساز چنگ است. از سوی دیگر ازبک های ترک زبان آسیای میانه به سازی که مشابه سنتور ایرانی است، چنگ می گویند.

انواع ساز چنگ در زمان های گوناگون در ایران یافت شده ‌اند. به طور مثال، چنگ منحنی متعلق به قرن سیزدهم میلادی در اکتشافات باستان شناسی کشف شده است.

چنگ مثلثی تا اواخر سده های میانی در اروپای غربی نواخته می شد. در سال ۱۷۲۰ در باواریا، تغییراتی در چنگ ایجاد شد که برقدرت فنی و کیفیت صدای آن افزود. به طور مثال پدال هایی در پایه چنگ تعبیه شد. این تغییر بر صدای چنگ نیز تاثیر گذاشت و جایگاه آن را در ارکستر بهبود بخشید. هم اکنون چنگ به صورت تک نوازی یا هم نوازی نواخته می شود.

در سال ۱۸۱۰ ، چنگ امروزی شکل گرفت. در چنگ های تغییر یافته، نواختن همه گام های بزرگ و کوچک امکان پذیر شد و از آن پس چنگ شهرت و محبوبیت مجدد یافت. چنگ های جدید ۴۷ سیم و ۷ پدال داشتند.

انواع ساز چنگ

انواع این ساز به چهار گونه کلی تقسیم می شود:

چنگ ارکستری،
چنگ سنتی،
چنگ باستانی، و
چنگ تزیینی
آموزش آواز سنتی در تهران
از سوی دیگر این ساز از لحاظ شکل ظاهری به هفده نوع الگو و فرم چنگ تقسیم می گردد. به طور مثال چنگ زاویه‌دار، چنگ منحنی، چنگ ون و چنگ کندوگ و چنگ ون کنار ساسانی و چنگ لیر انواع چنگ های رایج هستند.

ساختار این ساز زهی ایران باستان

چنگ معاصر سه قسمت متفاوت دارد. گردن، ستون و جعبه طنینی سه بخش اصلی آن است. زه یا سیم ها از گردن ساز به صورت موازی با ستون ممتد به جعبه طنینی متصل می شوند. این ساز را با اعمال فشار از کف دست بر سیم، لمس کردن یا چنگ زدن به زه ها می نوازند.

ساز چنگ ایران باستان دارای چهار رشته سیم بوده ‌است. در زمان حکومت ساسانیان این تعداد به یازده رشته می‌رسد. هنگام ورود اسلام به ایران و پس از آن تعداد سیم های ساز چنگ به ۳۵ رشته تغییر می یابد.

این ساز زهی ایرانی از چوب‌های گردو و افرا به دلیل داشتن مقاومت بالا ساخته می‌شود. همچنین یکی از سازهای گرانقیمت محسوب می‌شود. این گرانی به علت ساختمان پیچیده و ساخت دشوار و زمان بر آن است. این ساز در اندازه‌های مختلفی ساخته می شود. بنابراین با توجه به ابعاد، می‌تواند از ۱۹ تا ۴۷ سیم داشته باشد. بعضی چنگ ها دارای پدال هستند. این نوع معمولاً ۴۰-۴۷ سیم دارند.

چنگ پدال دار ۴۷ سیم و گستره صدایی ۶.۵ اکتاو دارد. وزن آن حدود ۳۵ کیلوگرم بوده و ارتفاعی معادل ۱۸۵ سانتی متر دارد. همچنین عمق آن ۱ متر و عرض آن ۵۵ سانتی‌متر است. در این ساز، نت دو، با رنگ قرمز و نت فا با رنگ آبی یا سیاه نشان داده می شود. سایر نت‌ها با رنگ سفید مشخص می گردند.

نواختن ساز چنگ

این ساز با انگشت نواخته می‌شود. تکنیک نوازندگی چنگ در جهان هشت ‌انگشتی می باشد. اما نوازندگی در ایران ده ‌انگشتی است.

نوازندگی این ساز بسیار مشابه نوازندگی پیانو است. اما از جهاتی سخت‌تر از یادگیری پیانو می باشد. نواختن هر قطعه روی این ساز صدای بسیار زیبا و دلنشینی دارد. در حقیقت چنگ یک نوع ساز عاشقانه با صدای ملایم و آرامش بخش است.

صندلی ای که هنگام نواختن چنگ انتخاب می شود، باید راحت و مقاوم باشد. برای نواختن این ساز زهی، سیم‌های کوتاه‌تر به بدن نوازنده نزدیک‌تر هستند و سیم‌های بلند‌تر دورتر قرار دارند. هنگام نوازندگی، بازوی نوازنده در زاویه‌ای ۹۰ درجه با بدن قرار می‌گیرد. ارتفاع صندلی باید طوری تنظیم شود که به راحتی بتوان به سیم‌های چنگ دسترسی داشت.

بدنه ساز به میان پاها کج می شود و ساز به شانه راست تکیه می کند. اگر ساز به صورت صحیح به بدن تکیه کند، نباید احساس سنگینی در نوازنده وجود داشته باشد. چنگ مستقیم روبه‌روی نوازنده قرار نمی گیرد. کف پاهای نوازنده باید به راحتی زمین را لمس کند. دست‌ها باید به موازات زمین باشند و به وسط سیم‌های این ساز، ضربه زده شود.

لازم نیست دست یا انگشت ها منقبض شوند. پس از نواختن هر نت، انگشتان و شصت دست‌ باید به سمت کف دست تا شوند. این کار کمک می‌کند صدای بهتری از زه این ساز خارج گردد. ساز چنگ باید قبل از شروع به نواختن کوک شود و فواصل زمانی کوک آن کوتاه است. سیم ها با توجه به اینکه قرار است در چه کلیدی کوک شوند، شل یا سفت می شوند. نباید برآمدگی بند انگشتان به سیم چنگ برخورد نماید، چون این موضوع باعث افت کیفیت صدا خواهد شد.

نوازندگان بنام این ساز زهی ایرانی

از نوازندگان معاصر ایران می توان به فرزانه نوایی و آذرنوش صدر سالک اشاره نمود که سال‌ها در ترکیب ارکستر سمفونیک تهران فعالیت کردند. همچنین فتانه شاهین از مدرسان این ساز است. در دوره معاصر مجید ناظم‌پور، سیامک مهرداد، حامد صغیری و عبدالله عباسی در ایران و فکرت کاراکایا در ترکیه، به بازسازی ساز چنگ پرداخته و تغییرات مثبتی در آن ایجاد نموده اند.

مهارت های ساختن و نواختن چنگ در طول تاریخ دستخوش تحولات و نوآوری های فراوان شده است. گذشتگان ما این میراث فرهنگی ناملموس را به ما سپرده اند. ما نیز موظف هستیم آنها را بهتر از آنچه تحویل گرفته ایم، به آیندگان تحویل دهیم.

کلاس آموزش آواز سنتی در تهران