همه چیز درباره گوشه در موسیقی ایرانی

همه چیز درباره گوشه در موسیقی ایرانی

گوشه که گاهی به آن مقام (در شباهت با موسیقی عربی و ترکی) نیز گفته می‌شود، از اساسی‌ترین مؤلفه‌های هویت موسیقی ایرانی است. گوشه‌ها قطعه‌های ثبت شده از موسیقی سنتی ایرانی هستند که در طول زمان توسط استادان موسیقی ایرانی گردآوری شده و به هنرجویان آموخته می‌شود.

هر دستگاه موسیقی سنتی دارای تعدادی گوشه است که توسط استادان مختلف به شکل‌های متفاوت ولی بسیار مشابه ثبت شدهاند. منبع جمع‌آوری گوشه‌ها، عموماً قطعات نواخته شده در میان نوازنده‌های بومی نواحی مختلف ایران است.

انواع گوشه‌ها

بسته به اهمیت، گوشه‌ها را می‌توان به سه گونه تقسیم کرد:

گوشه‌های بزرگ: که دارای این قابلیت هستند که به مدت زیادی درطول یک اجرا نواخته شوند مانند گوشهٔ بیات کرد در شور، مخالف در سه‌گاه و چهارگاه، حجاز در آواز ابوعطا و شوشتری در همایون.
گوشه‌های کوچک: که در همه آوازها و دستگاه‌ها وجود دارند.
گوشه‌های سرگردان: که قابلیت اجرا در دستگاه‌های مختلف را دارند، مانند مثنوی، جامه‌دران و کرشمه.

گوشه‌های موجود در دستگاه‌های موسیقی ایرانی در حقیقت قطعاتی جدا ولی در عین حال مربوط به هم هستند که از پیوستن آنها به یکدیگر دستگاه‌های موسیقی بوجود می‌آیند. به اولین گوشه در هر دستگاه، «درآمد» آن دستگاه گفته می‌شود.

گوشه‌ها در یک دستگاه ممکن است دارای گام‌های مختلف یا همانند باشند. در ردیف نوازی، گوشه‌ها به ترتیب از درجات پایین گام شروع شده و طبق یک روند منظم به تدریج اوج گرفته و دوباره به گام اصلی دستگاه بازگشت می‌کنند. هر یک از گوشه‌ها بر اساس گام و یا حالت و یا نت شاهدی که دارند، حالت احساسی خاصی را تداعی می‌نمایند. در دستگاه‌های مختلف ممکن است گوشه‌هایی با حالات یکسان وجود داشته باشند که از طریق آنها می‌توان به تعویض دستگاه‌ها (مرکب نوازی) پرداخت .

برخی از گوشه‌های موسیقی ایرانی

    دستگاه شور
        شهناز
        حسینی
        سلمک

    دستگاه سه‌گاه
        زابل
        مویه
        حدی
        پهلوی
        مغلوب
        مخالف

    دستگاه چهارگاه
        زابل
        مویه
        حدی
        پهلوی
        منصوری
        مغلوب
        مخالف

    دستگاه ماهور
        گشایش (داد)
        دلکش
        بیات لر
        عراق
        حصار
        راک

    دستگاه همایون
        چکاوک
        شوشتری
        عشاق

    دستگاه نوا
        عراق
        رهاب

    دستگاه راست پنجگاه
        راست
        چکاوک
        راک
        پنجگاه
        لیلی و مجنون

    آواز دشتی
        دشتستانی

    آواز ابوعطا
        حجاز

    آواز بیات ترک (بیات زند)
        روح الارواح

    آواز افشاری
        عراق

    آواز اصفهان
        سوز و گداز
کلاس آموزش آواز سنتی در تهران

آشنایی با ساز رباب

آشنایی با ساز رباب

رباب از جمله قدیمی‌ترین سازهای زهی مضرابی(زخمه ای) ایران است که نواختن آن بیشتر در شرق و جنوب شرق کشورمان رواح دارد. این ساز معمولان از چوب، پوست، زه یا نخ نایلون ساخته می‌شود
رباب

نواختن انواع رباب در برخی نواحی ایران و دیگر کشورهای همجوار نیز متداول است. این ساز در دهه 30 و 40 شمسی در گروه‌نوازی سازهای ملی ایران مورد استفاده قرار می‌گرفته است. در گروه‌نوازی‌های شهری، رباب را به صورت افقی روی زانو می‌گذارند (مانند عود یا تار) و با مضراب می نوازند.

رباب به صورتی که امروزه در گروه‌نوازی شهرها متداول است سازی است که غالبا از چوب گردو یا توت و چوب‌های سخت دیگر ساخته می‌شود.

این ساز از 4 قسمت کلی، شکم، سینه، دسته و سر تشکیل شده و تعداد سیم‌های رباب 6 یا 3 سیم جفتی است.
آموزش آواز در تهران
اجزای اصلی رباب عبارتند از:

کاسه طنینی: شامل 2 قسمت کاسه و سینه است. کاسه تو خالی و بزرگ‌تر است و بر دهانه آن پوست قرار می گیرد. در دو طرف بالای این کاسه که به سمت سینه می رود، دو فرو رفتگی وجود دارد که باعث می شود کاسه دو قسمتی به نظر آید. در ساخت برخی رباب ها این دو فرو رفتگی کمی بالاتر، بین کاسه و سینه ایجاد شده اند.

سینه: سینه جعبه ای است تو خالی و تقریبا مثلثی شکل، به طول تقریبی کاسه ساز که از یک طرف هم عرض کاسه در محل اتصال و از یک طرف هم عرض دسته در محل اتصال به سر پنجه است. سطح سینه با صفحه ای چوبی که تراش نازکی خورده پوشیده شده است. در نوع شهری رباب چون از وترهای واخوان استفاده نمی شود، گوشی های کوچک سطح جانبی آن، تزیینی به نظر می رسد و سوراخ‌های آن که برای عبور وترهای واخوان ایجاد شده اند به خاطر خروج بهتر صدا از جعبه طنینی، باز می ماند.

ساز

دسته: دسته رباب کوتاه و ادامه چوب سینه است و به صورت هرم به سرپنجه می رسد. تعداد چهار دستان بر آن بسته می شود و غالبا تزئیناتی با استخوان در ادامه سینه است بر روی آن دیده می شود.

سرپنجه: جعبه کوچک تو خالی، در ابتدای طول دسته و محل قرار گرفتن یک سر ِ وترهای اصلی و گوشی هاست. سر پنجه را کمی متمایل به عقب می سازند و شش گوشی به تعداد وتر های رباب (در هر طرف سه گوشی) در طرفین آن قرار دارد. اگر در انتهای سر پنجه شکل ها و حالتهای تزیینی به کار رود آن را صراحی می گویند.

پوست: پوست روی کاسه رباب معمولا کلفت تر از سازهای مشابه است زیرا استفاده از وترهای ضخیم تر و دسته کوتاه ، فشار زیادی بر خرک و پوست وارد می کند.

خرک: قطعه چوبی یا استخوان کوچکی از جنس شاخ به طول تقریبی 6 سانتی متر است که با دو پایه کوچک خود روی پوست ساز قرار می گیرد و وترها از درون شیارهای کم عمق آن عبور می کند. برای صدادهی بهتر ساز باید مضراب را کمی دورتر از خرک نزدیک به سینه ساز بر وترها فرود آورد.

شیطانک: قطعه استخوان باریک و کم ارتفاعی به عرض دسته ساز است که بین دسته و سرپنجه قرار دارد و وترها برای بسته شدن به گوشی‌ها از درون شیارهای کم عمق آن عبود می‌کنند.

سیم گیر: قطعه‌ای است کوچک و معمولا از فلز در انتهای بدنه کاسه نصب می شود و گره وترها به آن بسته می شود.

وتر: رباب دارای 6 وتر اصلی است که دو به دو همصدا کوک می شوند. امروز از سیمهای گیتار برای رباب استفاده می شود ولی در گذشته از روده تابیده یا نخ ابریشم استفاده می شد.

وسعت: معمولا وسعت صدای معمول رباب یک اکتاو و نیم است.

کلاس آموزش آواز سنتی در تهران

چرا در حمام آواز بخوانیم؟

چرا در حمام آواز بخوانیم؟

آواز خواندن در حمام پدیده ای جالب است که تقریبا همه افراد به آن علاقه مندند. محققان آمریکایی عنوان کرده اند، برخی از ما حتی در برابر پول هم امکان ندارد در جمع آواز بخوانیم، اما بدون این که کسی ترغیبمان کند زیر دوش شروع به آواز خواندن می‌کنیم، در واقع یک توضیح علمی پشت این سمفونی صابونی ما وجود دارد.

آموزش آواز در تهران
ابتدا باید دلیل احساس راحتی افراد در حمام و تمایل به آواز خواندنشان را مورد بررسی قرار داد. برای بسیاری، حمام تنها جاییست که می‌توانند لحظاتی از روز را کاملا تنها باشند. شما در یک محیط گرم، کوچک و امن هستید و به اندازه کافی احساس راحتی می‌کنید. استرس‌ها به تدریج از شما دور می‌شوند. وقتی احساس راحتی می‌کنید، مغز دوپامین آزاد می‌کند که می‌تواند خلاقیت را تحریک کند، در این موقع، آواز خواندن می‌تواند این حال خوب را بهتر هم بکند. آواز خواندن، به خاطر تاثیری که بر تنفس دارد منجر به افزایش اکسیژن در خون و بهبود روند گردش خون بدن می‌شود که در نهایت عملکرد عمومی بدن را بهتر کرده و احساس خوبی به فرد می‌دهد.

از آن جا که برای آواز خواندن، تنفس عمیق‌تر می‌شود، آرامش ذهنی مشابه زمان مدیتیشن حاصل می‌شود. همچنین از دیگر مزیت‌های آواز خواندن باید به این امر اشاره کرد که در آن زمان دیگر به مشکلات فکر نمی‌کنید.

کلاس آموزش آواز سنتی در تهران

شناسایی چند موزیک ویدئویی پر حاشیه

شناسایی چند موزیک ویدئویی پر حاشیه

هرچند شکل‌گیری موزیک ویدئو از غرب شروع شد و بعد به شرق رسید، اما در این دو مسیر راه متفاوتی را طی کرد. غربی‌ها از سیاست موفق موزیک ویدئو برای بالابردن رقم فروش آلبوم‌ها بهره بردند و البته که موزیک ویدئوی برخی خواننده‌ها، انقلابی را هم در این باره به راه انداخت. در شرق و به خصوص کشورمان در ابتدا موزیک ویدئو را دلیل اضافه شدن چیزی به شعر و موسیقی غنی ایرانی می‌دانستند و حال این مسیر بیشتر به سمت دیگری مانند ایجاد رقابت و جذابیت بیشتر رفته است.

به طوری که خواننده‌های به ویژه خوانندگان سبک پاپ سعی می‌کنند برای ایجاد جذابیت بیشتر همزمان با انتشار تک آهنگ و آلبوم‌های خود چند موزیک ویدئو هم منتشر کنند. در ادامه به بررسی چند نوع موزیک‌ویدئوی منتشر شده طی سال‌های گذشته می‌پردازیم.

تئوری موزیک ویدئو

درباره چگونگی شکل‌گیری موزیک ویدئوها، نظرات متفاوتی ارائه شده است. شاهرخ دولکو کارگردان، ویدئو کلیپ‌سازی را متعلق به انقلاب شوروی می‌داند. او در برنامه «شب‌های هنر» در این باره گفت: «روس‌ها نظریه مونتاژ را دادند تا تداوم در ذهن تماشاگر به هم بخورد و یک معنی جدید به وجود بیاید. ۶۰ سال بعد این مونتاژ در آگهی‌ها و ویدئو کلیپ‌ها با ریتم تند در کنار هم قرار گرفت تا مخاطب تداوم را فراموش کند و فقط به یک حس عاطفی یا برانگیختگی عاطفی دچار شود. در حقیقت مونتاژکاری می‌کند که شما از تفکر و تعقل دور شوید و یک حس عاطفی بگیرید. در نماهنگ با نمایش خواننده، حرکاتش و مونتاژ، مخاطب بمباران و پس از آن در نماهنگ غرق و همین باعث می‌شود بی‌اختیار شروع به خرید آلبوم کند.»

نجات‌بخش‌ها

با این وجود که زمان زیادی از ساخت موزیک‌ویدئو در کشورمان می‌گذرد، اما تعداد موزیک‌ویدئو‌هایی که توانسته‌اند برای یک قطعه موسیقی نجات‌بخش یا به نوعی حکم برگ برنده را داشته باشند، کم‌شمارند. موزیک ویدئوی «آرایش غلیظ» که بیشتر با عنوان «با من صنما» شناخته می‌شود نمونه خلاقی از طرح نو در انداختن در موزیک ویدئوهاست که با مینیاتور‌های ایرانی شکل گرفته و با صدای همایون شجریان همخوان است.

موزیک ویدئوی «زندان» محسن چاوشی با بازی حسام منظور به دلیل طراحی هماهنگ و پخش آن از برنامه پربیننده خندوانه، «سی سالگی» احسان خواجه امیری، «لیلا»‌ی مازیار فلاحی و «حال من» گروه ایهام که حاصل تلفیق سکانس‌هایی از فیلم سینمایی «بمب، یک عاشقانه» بود را هم می‌توان جزو این دسته قرار داد.
آموزش آواز سنتی در تهران
دردسرساز‌ها

همایون شجریان را باید یکی از خوانندگان جوان پیشرو در عرضه موزیک ویدئو برای آثارش دانست. در این دسته می‌توان به موزیک ویدئوی «چرا رفتی» به کارگردانی باران کوثری و با حضور بازیگرانی مانند نوید محمدزاده، سحر دولتشاهی و مهرداد صدیقیان اشاره کرد که با عکس‌العمل‌های نمایشی آن‌ها در طول شنیدن این قطعه همراه بود.

این موزیک ویدئو به گفته شجریان تنها برای مراسم رونمایی ساخته شده بود، اما به طور عمومی پخش و با نقد‌های زیادی مواجه شد. «سرسام» مهدی یراحی نمونه تازه این نوع موزیک ویدئو است که به دلیل نقد‌هایی که به شعر و پوشش او و گفته وزارت ارشاد مبنی بر مجوز نداشتن قسمتی از آن بود، به ممنوع شدن فعالیت مهدی یراحی منجر شد که می‌توان آن را اثر پردردسر بعدی معرفی کرد.

پرستاره‌ها

تعداد بازیگرانی که طی سال‌های گذشته بازی در موزیک ویدئو را تجربه کرده‌اند، کم نبوده است. هرچند حضور آن‌ها تا اندازه زیادی خیال خواننده را بابت جذابیت بیشتر موزیک ویدئو و دیده و شنیده شدن آن جمع می‌کند. همایون شجریان و فرزاد فرزین جزو خوانندگانی هستند که بیشترین موزیک ویدئو را با حضور بازیگران در کارنامه خود دارند.

بازی مهتاب کرامتی در «خمش باش» همایون شجریان، رعنا آزادی‌ور و مهدی پاکدل در «ابر می‌بارد» همین خواننده و ترلان پروانه در «روز‌های تاریک» فرزاد فرزین نمونه همین دسته است. به تازگی یکتا ناصر با بازی در «خرابش کردی» فرزاد فرزین، شهرزاد کمال‌زاده در «پرسه» حامد همایون و رزیتا غفاری در «عشق من تویی» رضا صادقی نیز به این جمع اضافه شده‌اند.

کلاس آموزش آواز سنتی در تهران

راه و روش آوازخوانی لری در لرستان

 راه و روش آوازخوانی لری در لرستان

موسیقی قوم لر در استان لرستان بخشی از موسیقی ملّی کشور ایران است ، هر یک از اقوام ساکن در مناطق مختلف این کشور دارای موسیقی ویژه ای هستند که اصطلاحاً به آن موسیقی محلی ، بومی و یا موسیقی مقامی گفته می شود . البته برخی از استانها و شهرهای مرکزی ایران و معدودی از شهرهای سایر استانها چون : اصفهان ، کاشان ، قم ، همدان ، بروجرد ، ملایر ، تهران و یزد و اراک و . . . فاقد موسیقی بومی شناخته شده و معینی می باشند .

شاید در گذشته های دور برخی از این شهرها واجد موسیقی محلی بوده اند . البته بنا به عللی ، جایگاه و خاستگاه بسیاری از هنرمندان بزرگ و مفاخر ملی موسیقی سنتی کشور را باید در همین شهرها جستجو کرد . مثلاً : از ابتدای قرن اخیر و حتی قبل از نهضت مشروطه و عصر تجدد ، تبریز ، اصفهان و تهران و شهرهای استان مرکزی پایگاه رشد و شکوفایی سه مکتب مهم آواز اصیل سنتی در کشور ما قلمداد شده اند .

کلان شهر بزرگ تهران هم به سبب مرکزیت دانش و هنر پذیرای همه ی اساتید موسیقی از سایر ایالات و ولایات کشور و خارج بوده است.

استان لرستان واقع در دامنه ی بخشی از سلسله جبال زاگرس ، متناسب با ساختار زبانی ، تاریخی و قومی و قبیله ای خودداری ، موسیقی شناخته شده و با هویتی در سطح ملّی و بعضاً فرا ملّی به حساب می آید .

باید دانست که زبان یکی از مهمترین عوامل شناخت اقوام محسوب می شود و به عنوان عامل عمده ای در تقسیم گروههای قومی در کشور ما دخالت دارد. در استان ما بطور کلی دو گویش از زبانهای قدیم ایرانی مشتق می شود : لری و لکی : زبان لری زبان اکثر مردم ساکن این دیار است و حال آنکه زبان لکی در بین برخی از طوایف لرستان چون : حسنوند ، بیرانوند ، کولیوند و . . . رایج است . محدوده ی گویش لکی با تفاوت در لهجه ها در منطقه هرو ، الشتر ، دلفان ، سلسله و برخی از طوایف طرهان ، مناطقی از استان باختران و ایلام ( پشتکوه ) می باشد ، گویش لری هم با لهجه های مختلف در خرم آباد ، بروجرد ، ایل پاپی ، بالاگریوه ، چگنی ، الیگودرز ، درود ، ازنا و تمام شهرها و استانهای بختیاری نشین ایران رایج است .
کلاس آواز سنتی در تهران
در جامعه ی ما بین موسیقی و زبان بویژه کلام موزون و مسجع و مقضی ( شعر ) رابطه نا گسستنی وجود دارد . کلنل علینقی وزیری و شاگردش روح الله خالقی و موسیقی دانان تحصیلکرده در اروپا معتقد بودند که باید در ایران به تدریج موسیقی بدون کلام در میان مردم رایج شود و موسیقی در رابطه با زبان و ادبیات جایگاه واقعی و ویژه خود را در جامعه پیدا کند .

اصالت در استفاده از آلات و ابزار موسیقی :

ابزار و آلات موسیقی در گذشته کمانچه سه سیم لُری و تنبک (1)، در خانه و مجالس در بسته بود . در محوطه های باز سُرنا و دُهُل مهم ترین ابزار موسیقی در میان قوم لر بوده . نی چوپانی بیشتر از جنس فلز ( برنج ، برنز ) هم برای چوپانان در هنگام گله چرانی بکار می رفت . سادگی و بی پیرایه بودن ساز یکی از موارد اصالت به شمار می رفت .

اصالت در شیوه و روش نوازندگی و خوانندگی ( ساز و آواز ) :

در گذشته نوازندگی ساز کمانچه و تنبک و ساز و دهل فقط به لوطیان ( مطربان ) اختصاص داشت به ندرت برخی از جوانان بصورت غیر حرفه ای ( آماتور ) ساز می زدند . البته برخی از افسران و درجه داران ارتش یا معلمین و دبیران در شهرهای استان نوازنده آماتور ویلن و یا تار و یا فلوت بودند . به عقیده نگارنده شیوه نوازندگی اکثر مطربان دلنشین نبود برعکس خوانندگان خوش صوت در میان تمام اقشار مختلف جامعه یافت نمی شد .

برخی از مطربان هم آواز علیدوستی و متعلقات آنرا چون میر نوروزی ، ساریه خوانی و عزیز بگی خوب می خواندند . از نظر ترانه ها و تصنیف هم شاید متجاوز از صد سال پیش مطربان محلی شهر خرم آباد بر روی اشعار و آهنگهای کردی شعر لُری قرار می دادند . به خاطر دارم که مطربان بر روی یک آهنگ کردی قدیمی مربوط به 60 سال پیش که در مایه دشتی اجرا می شد این شعر فکاهی را قرار داده بودند : اِی خدا دِ بَسِ بیکاری   بیِ مَهَ سِفور شهرداری (2)

اصل تصنیف با شعر کردی اجرا می شد ولی بر گردان آن به گویش لری بود . این ترانه غم انگیز و گِله آمیز بوده برخی از مطربان هم اشعار و آهنگهای کردی را اعم از کرمانجی و اورامانی و غیره عیناً با زبان کردی اجرا می کردند . اجرای آواز و ترانه در خرم آباد به صورت « دو نوازی » ( duete ) بود .

 اصالت در پایه و مایه آواز با گویش لری :

شاخص اصلی موسیقی مقامی اقوام لر زبان در استان ما بویژه شهر خرم آباد آواز معروف علیدوستی است . در مورد « مایه شناسی » و ساختار موسیقیایی نوای علیدوستی ، همه ی موسیقیدانان و ردیف شناسان قدیمی شهر یعنی : علی ، محمد صالحی ، محمدرضا مدیری ، اسماعیل عزتی ( استاد نگارنده ) و ایرج کاظمی معتقدند که آواز علیدوستی برگرفته از گوشه داد ماهور است .

بهترین تحلیل و توصیف از موسیقی قوم لر و به ویژه آواز علیدوستی و نغمه هایش میر نوروزی ساریه خوانی و عزیز بیگی را باید از نوشته ی حمید ایزد پناه در جلد نخست تألیف سه جلدی اش « آثار باستانی و تاریخی لرستان » ، فصل سیزدهم مطالعه کرد .

کلاس آموزش آواز سنتی در تهران

Top